Chemische reacties

Zwetend van het harde fietsen (Nederland niet heuvelachtig?) kwamen we aan bij het centrum voor neurotherapie in Hilversum. Al snel zagen we ons geïnstalleerd in een ruimte gevuld met, naast ons, een tamelijk luid van zijn aanwezigheid gewag makend koffieapparaat (ook thee) een oudere man (die vriendelijk lachte) en een aantal dingen die in alle wachtkamers door het land de ruimte vullen. Denk planten en stands vol met boeken of folders over ondefinieerbare ziektes en aandoeningen waar je nog nooit van gehoord hebt. Welkom hypogondrie denk ik dan altijd. Nadat ik (zeer bewust, koffie maakt mij onrustig) een kopje thee genomen had en mijn gezelschap van koffie had voorzien werden wij onthaald door Drs. Erik van Beuningen, die toegezegd had ons een aantal vragen over zijn vak te beantwoorden. In een ruimte waar we rustig aan een tafel plaats konden nemen werden wij voorgesteld aan Dr. Jan Souren, de technicus van het centrum. Nogal ongemakkelijk verontschuldigde ik mij voor mijn bezweette aangezicht ("hard gefietst, haha") waarop Erik grapte dat hij als professioneel therapeut eigenlijk al angststoornissen wilde concluderen. Hij moest eens weten.

Nou kwamen we wellicht wat onwennig binnen, maar uiteraard niet geheel onvoorbereid. Ik had, wellicht in tegenstelling tot u, lezer, al gehoord van neurotherapie of neurofeedback (of ook biofeedback).
Een korte introductie is dus op zijn plaats...

Neurofeedback (of dus ook wel biofeedback) stak ongeveer 30 jaar terug voor het eerst de kop op. Het is een pijnloze, niet invasiefe (geen 'input' zoals bijvoorbeeld medicatie) behandeling voor mensen met aangeboren of op latere leeftijd opgelopen hersenletsel (denk ook aan bijvoorbeeld ADHD) waarbij de gebruiker informatie over zijn of haar hersengolven verkrijgt. Met deze verkregen informatie kunnen bepaalde hersengolven getraind worden om 'hoger' of 'lager' te komen. De hoogte van hersengolven hangt samen met de gemoedstoestand waarin de gebruiker verkeert. Doormiddel van een EEG (electroencephalogram, een opname van de elektrische activiteit in de hersenen) verkrijgt men informatie over de situatie waarin de patiënt verkeert en door zijn of haar EEG te vergelijken met die van 'normale' proefpersonen kan men ontdekken wat er 'mis' is in de hersenen van die persoon. Door vervolgens neurofeedbacktrainingen te geven kan de patiënt de hersengolven weer op een 'normaal' niveau krijgen.

Neurotherapie centrum Hilversum (NCH) starte in 2002 als onderdeel van Imaging Center van de stichting Fred Foundation. Deze stichting deed onderzoek naar kwaliteit op allerlij vlakken teneinde de kwaliteit van leven te verbeteren. De ruimte waar we onze vragen mochten stellen was bijvoorbeeld gevuld met (naast heel veel films op DVD, vreemd genoeg) vele foto's van water op microscopisch niveau. Deze kwamen, zo memoreerde Jan, uit de tijd dat ze met dergelijke middelen onderzochten of men gezonder kon leven. Volgens mij persoonlijk kunnen we dat zeker, alleen willen we het niet genoeg (mij ontnemen ze mijn Westmalle tripel in elk geval niet, hoe ongezond het ook is). Toen de stichting hun subsidie verloor, werd besloten verder te gaan met de toen al aan hun bekende neurofeedback. Eind 2003 zijn de neurofeedbackactiviteiten ondergebracht in een aparte, onafhankelijke stichting NCH, zonder winstoogmerk, maar met een duidelijke missie om mensen te assisteren om zelf hun mentale en fysieke gezondheid te bevorderen. De stichting valt onder artikel 24 (Stichting ten algemene nutte).

Het NCH wordt gerund door 5 voltijd medewerkers en daarnaast 3 vrijwilligers, die uiteraard wel trainingen hebben gehad alvorens met mensen aan de slag te mogen. Het voltijd personeel interpreteert de EEG scans, en stellen vervolgens een behandelplan samen, dat tenslotte ook door een van de vrijwilligers op een patiënt toegepast kan worden.

Op mijn vraag of neurofeedback al officieel erkend is word een beetje besmuikt gelachen en vraagt men vervolgens wat officiële erkenning is. Weet ik veel. Ik nam altijd fijn naïef aan dat alles wat ook maar ruikt naar medische wetenschap gekeurd word door een onafhankelijk team van beangstigend slimme mensen. Niet dus. Een wellicht wat precair onderwerp, maar het blijkt dat er grote verdeeldheid bestaat over de techniek. Sommige artsten en neurologen zien het als grote kans, weer anderen willen er niets van hebben. Op mijn welgemeende (het had ook spanning kunnen zijn) aanprijzingen over de techniek ("ik lees niets dan goeds!") legt Erik uit dat er ook zeker geen 100% positief resultaat geboekt word en dat de medische wetenschap nog steeds niet alles weet over onze hersenen. Sommige mensen hebben al zo lang medicijnen geslikt dat hun hoofd "een soort chemische fabriek" geworden is. Deze mensen zijn helaas niet meer te helpen. Zou de tegenwoordig weer aan populariteit winnende electroshok therapie hier uitkomst bieden dan? Zowel Jan als Erik zijn het er over eens dat men geen middelen mag uitsluiten om mensen te helpen. Erik verteld dat hij meer dan eens meemaakte dat er mensen bij de praktijk aanklopten die van hun vorige behandelaar 'leer er maar mee leven' hadden meegekregen. Goed advies? Nee dus.

Eigenlijk zijn onze hersenen van zichzelf al een kleine chemische fabriek. Eenieder die 'Open mind' van Steven Johnson heeft gelezen moet op een of ander moment het gevoel hebben gekregen dat het bijna gevoelloos word. Wat gebeurt er met de waarden die we toekennen aan dingen als verliefdheid en wanhoop als alles gereduceerd kan worden tot het vrijkomen van chemische stoffen in de hersenen? Nu is neurotherapie ook gebaseerd op het vrijkomen (of niet vrijkomen) van deze stoffen. Als ik hardloop, komen er endorfines vrij in mijn lichaam. Dit worden wel 'natuurlijke opiaten' genoemd en dit is ook de reden waarom je 'verslaafd' kan raken aan sport. Als ik nadenk vinden er ook chemische processen plaats in mijn hoofd. Bij sommige mensen gaat dit goed. Bij anderen, waar ik mezelf helaas wel tot moet rekenen, gaat dit niet zoals behoort. Hier kan neurofeedback dus uitkomst bieden. De paralel met sport blijkt nog verder op te gaan als ik vraag of het niet denkbaar is dat mensen permanent met een feedback apparaat rondlopen. De hele dag hardlopen werkt ook niet positief, merkt Erik op, die overigens zelf zeer weinig sessies neuro heeft gedaan. Jan heeft er meer uren aan de machinerie op zitten en heeft, zo vertelt hij, een periode tests gedaan met meditatie en neurofeedback. Interessant detail hier is dat bij diepe meditatie zowel golven normaal geassocieerd met diepe ontspanning gemeten worden als golven geassocieerd met hoge concentratie.

Maar kan de techniek ook gebruikt worden voor ontspanning? Ik zag mezelf al rondrijden in een Porche 911 in Need For Speed Carbon terwijl ik met mijn gedachtes de politie op afstand hield. Fuck off you bastards! (zou ik denken) Ik rij hier! Maar dit is volgens beide heren niet denkbaar in de nabije toekomst. Neurofeedback systemen zijn welliswaar beschikbaar voor thuisgebruik (het basiskastje kost 2000 euro, maar hee, gamen met je hoofd!) maar aangezien elk persoon zo anders in elkaar zit is het onmogelijk om een systeem te creëren wat op elke gebruiker gelijk reageert. Daarnaast kan je ook schade toebrengen aan de gebruiker door bepaalde hersengolven de 'verkeerde kant' op te trainen. Een gerelateerde meettechniek, om hartritme of de vochtigheid van de huid te meten, zou echter wel voor dit doel gebruikt kunnen worden.

Toen onze vragen op waren namen we afscheid van Jan, die weer "nuttige dingen" ging doen en ging Erik ons voor naar de behandelkamer. Ok. rustig blijven. Ademhaling onder controle houden. Nog even naar de WC. Water bij de hand. Nieuwe ruimte, prima. Stoel. 2 beeldschermen. Computer. een stil uit een film. Maar welke? Rustig blijven. Vooral dat.

Wat, vraagt u, lezer, zich nu af, is er zo eng aan een sessie neurofeedback? Niets denk ik, maar hyperventilatie steekt vreemd genoeg bij nieuwigheden de kop op. Wellicht dat de hele medische wetenschap er last van heeft en daarom niet aan nieuwe dingen wil. En het leuke is, als je rustig moet zijn word je je daar bewust van en lukt het dus precies niet. Joligheid alom.
Maar ok. Nadat Erik mijn oor en twee plekjes op mijn hoofd 'gescrubt' had met speciale zalf (oor was het lekkerste) werden er met lijm drie electrodes op mijn hoofd aangebracht. Al snel zagen we via de door Jan gebouwde apparatuur signalen uit mijn hoofd op het scherm verschijnen. Erik besloot dat we gingen proberen mijn theta golven omlaag te trainen en teneinde dit te bereiken mocht ik naar een stukje film gaan kijken (vandaar die grote kast). Om de film heen was een wit kader zichtbaar wat er voor zorgde dat er een deel van de film niet zichtbaar was. Mijn doel, zo werd uitgelegd, was om dat witte kader zo groot te krijgen dat het hele scherm 'open' was en ik de film ongestoord kon bekijken. Nou is uw schrijver gek op film, dus dat, zo dacht ik, zit goed! "My best friends wedding" echter, is niet echt mijn idee van een goede film. Maar ok, lets go!

Op het moment dat Erik de film aanzette, probeerde ik (uiteraard) meteen om het witte venster groter te 'denken'. Maar hoe denk je een venster groter? Neurofeedback, zo ontdekte ik persoonlijk, is een grotendeels onbewuste therapie. De hersenen willen zelf graag zo veel mogenlijk informatie en zullen al snel merken dat het verlagen van bepaalde activiteit leid tot een grotere aanvoer van info. Eigenlijk is stil zitten en de film kijken dus de enige optie. Toen Julia Roberts echter bijna haar hoofd op de eettafel stuk wilde slaan neigde ik eenzelfde richting op van plaatsvervangende schaamte. Ik verwachte eigenlijk dat mijn hersenen dit met mij eens zouden zijn en het kader snel zou verkleinen om maar zo min mogelijk van de film te hoeven zien. Nee dus. Ik blijk stiekem toch wel van screwball comedies te houden. Shit, verraden door mijn eigen hoofd.

Vervolgens gingen we door met een spelletje pac-man. Mijn opdracht dit keer was om het geliefde ronde figuur zo snel mogenlijk door een simpel doolhof te laten eten. Weer was hier de hoogte van mijn thetagolven het doorslaggevende element. Dit was leuk! veel leuker dan die film. En ik merkte (of dacht te merken) dat ik door de ronde held in mijn hoofd aan te sporen de snelheid kon verhogen.
Na een kleine 15 minuten was de pret voorbij en merkte Erik terloopt op dat mijn theta golven eigenlijk wel wat te hoog waren. You don't say. Gratis medisch advies. Altijd welkom.

Naast de visuele en auditieve feedback die ik kreeg, hebben ze bij NCH ook tactiele feedback: een pop met forcefeedback. Een aap die trilt als de golven in het gewenste spectrum komen. Dit, zo vertelde Erik ons, was vooral in trek bij kinderen. Wellicht later iets voor geliefden op afstand? Alle apparatuur en programma's die NCH gebruikt zijn ontworpen en gerealiseerd door Jan zelf. Dit komt ook de behandeling ten goede, daar alle onvolledigheden of zwaktes in de programma's of in de apparatuur direct overlegd en opgelost kunnen worden.
De games mogen echter wel wat meer van deze tijd ogen, zo was ook de mening van Erik en ze zoeken dan ook mensen die meer 3D omgevingen kunnen creëren.

Neurofeedback is volgens mij een zeer goede behandelmethode voor een groot scala aan afwijkingen gerelateerd met onze hersenen. Het is spijtig dat het een behandelmethode is die vooralsnog redelijk onbekend is bij velen, maar als we uitgaan van de groei in behandelpraktijken in Nederland (van twee praktijken in 2003 naar rond de 60 op dit moment) kunnen we er van uitgaan dat de sluier die de techniek over zich heen heeft hangen zal verdwijnen. De therapie word op dit moment door de meeste verzekeraars niet vergoed (sommige echter wel in aanvullende pakketten) en de behandeling in totaal is redelijk kostbaar (85 euro per uur, met een gemiddelde van 40 sessies) maar waarom waarde hechten aan materiele zaken. Het enige wat die doen namelijk, is het vrijmaken van stoffen in mijn hersenen. O mooi, een nagelnieuwe iMac... en jawel, allerlij stoffen in mijn hoofd zorgen ervoor dat ik dat ding al op mijn bureau zie staan. Vraag anders bij het begin van de behandeling of ze ook je hechting aan geld en materie willen verminderen. Nergens problemen toch?


Dit artikel had niet geschreven kunnen worden zonder de hulp van Neurotherapie Centrum Hilversum en de vriendelijke hulp van Drs. Erik van Beuningen en Dr. Jan Souren.


Voor verdere informatie over Neurofeedback kunt u terecht op:

http://www.neurotherapie.nl (de site van het NCH)
http://www.mindtuner.org (de techniek van het NCH)
http://www.eegspectrum.com
http://neurologie.startpagina.nl
http://www.winfd.com

Of lees:

"Getting rid of ritalin" door Eduardo Castro
"Introduction to Quantitative EEG and Neurofeedback" door James R. Evans
"A Symphony in the Brain: The Evolution of the New Brain Wave Biofeedback" door Jim Robbins
"Mind wide open" door Steven Johnson