Star Trek – een semiotische analyse

Star trek: wie kent het niet? 10 films: Nemesis (2002), Insurrection (1998), First Contact (1996), Generations (1994), The Undiscovered Country (1991), The Final Frontier (1989), The Voyage Home (1986), The Search For Spock (1984), The Wrath of Khan (1982) en The Motion Picture (1979) en daarnaast 6 afzonderlijke series, te weten : Star Trek (1966 – 1969), Next generation (1987 – 1994), Deep space nine (1993 – 1999), Voyager (1995 – 2001) en Enterprise (2001 – 2005).

Een indrukwekkende lijst met releases, die een even indrukwekkende fanbase heeft opgeleverd.

Wat maakt Star trek dan zo interessant? Allereerst natuurlijk de spanning die aanwezig is bij alle science fiction, die van het onbekende, en specifieker in Star trek (maar ook in bijvoorbeeld Star wars) het onbekende onbegrensde universum. Alles maar dan ook alles is mogelijk in Star trek en dit feit zien we dan ook terug op alle fronten. Alle films en series vinden uiteraard plaats in de ruimte en in sommige delen word hier veel gebruik van gemaakt (in ‘Voyager’ is het schip dusdanig ver van de aarde af terecht gekomen dat het jaren en jaren zou duren thuis te komen) en soms erg weinig ( ‘the voyage home’ speelt voor een groot deel af op aarde en de ruimte er om heen). De ruimte biedt in deze ook een ongekend groot scala aan mogelijke voorvallen, van buitenaardse levensvormen, vreemde soorten energie, sprongen in tijd en ruimte, multidimensialiteit tot onbekende ziektes en denkbeelden.

Inherent aan dit feit is uiteraard ook dat de keus aan personages in Star trek ook redelijk onbegrensd is. Buitenaardsen kunnen in het brein van de makers alle vormen en maten aannemen. Het menselijke ras zal moeten leren interacteren met levensvormen die anders denken, handelen en voelen dan zij zelf. Een goed voorbeeld hiervan is de androide Data.

Data is een robot, een androide, gemaakt door mensen op een manier waardoor hij bijna menselijk schijnt te zijn. Dit is uiteraard goed voor veel verwarrende situaties en onbegrip van beide kanten. Data komt uit ‘Next generation’ en het is interessant om te kijken naar de overeenkomsten met Spock, de ‘Vulcan’ uit ‘The original series’. Spock komt van de planeet ‘Vulcan’ waar onze aardse emoties onbekend zijn. Data kent daarentegen geen menselijke emoties door zijn bouw. Hierdoor kunnen beiden soms beter het hoofd bieden aan bepaalde precaire situaties dan mensen en falen soms waar gevoel nodig is. Data zou je kunnen zien als de geëvolueerde versie van Spock en door het feit dat hij een robot is zijn de mogelijkheden nog groter en de problemen nog interessanter en mischien zelfs hedendaagser. Wat is leven en mogen wij het creeëren?

Het feit dat alles complexer wordt is door de hele linie van Star trek te volgen, Steven Johnson claimt in zijn boek ‘Everything that’s bad is good for you’ dat de huidige ‘pop’ cultuur steeds comlpexer en inteligenter wordt en Star trek onderschrijft dat denkbeeld op meerdere vlakken. De orginele series hadden over het algemeen niet meer dan twee verhaallijnen: een klein grapje aan het begin, of een persoonlijk probleem, vervolgens het hoofdverhaal waar in een selecte groep mensen wordt gevolgd in hun queeste, en aan het eind komt men dan kort terug op de grap of de situatie uit het begin. Dit gaat al minder op voor ‘The next generation’ waar er soms wel 4 verhaallijnen parallel lopen en al helemaal niet voor ‘Deep space nine’ dat meerdere, en (heel belangrijk), over meer afleveringen uitgesmeerde verhaallijnen parallel maar ook door elkaar laat lopen. Ook in het taalgebruik is deze opwaartse beweging waar te nemen. De personages in Star trek zijn steeds meer ingewikkelde termen gaan gebruiken, en de kijker moet dan ook steeds meer weten van de huidige wetenschap of, en dit is een stijlmiddel, door het taalgebruik het gevoel krijgen dat hij naar de verre toekomst zit te kijken en naar een specifiek vakgebied. Dit laatste kan helpen om een scene ‘authentieker’ te laten lijken en wordt dan ook vaak gebruikt in bijvoorbeeld ziekenhuisseries.

Opmerkelijk is dat deze stijgende complexiteit (bijna) niet waar te nemen is in de thema’s van de afzonderlijke afleveringen van de series, waar bij de films dit meer het geval is. ‘Deep space nine’ lijkt soms meer op een soap serie dan op science fiction door de overmaat aan verhaallijnen die gaan over persoonlijke problemen en relaties, waar bij ‘The original series’ de thema’s veelal rond nieuwe ontdekkingen en mogenlijkheden van het universum draaiden. In alle series en films komt opmerkelijk genoeg een groot aantal paralellen voor met onze cultuur en maatschappij. Veel science fiction gaat uiteindelijk over een strijd tussen ‘goed’ en ‘kwaad’ die terug te vinden is in al onze geschiedenisboeken en ook deze tijd. Een belangrijk onderdeel in de drie laatst verschenen Star wars (dus niet Star trek) gaan over de machtstrijd die ontstaat als een gezaghebbende teveel macht krijgt over een groot oppervlakte van het universum. Bij de verkiezingen voor ‘een europa’ kortgeleden is duidelijk geworden dat mensen tegenwoordig vaak huiverig zijn voor het samensmelten van machthebbers met betrekking tot een grote oppervlakte van de aarde.

Gebruikt men deze thema’s bewust of om de kijker nog enig houvast te geven in een volstrekt onbekende wereld vol buitenaardsen en nieuwe termen? Allereerst is dan natuurlijk de vraag in hoeverre de visie van de maker of schrijver van een serie of film overeenkomt met de analyse(‘s) die er van gemaakt word(en). Gebeurt het niet heel vaak dat mensen meer achter een film zoeken dan makers er uiteindelijk mee hebben bedoeld? Toch denk ik dat de schrijvers bewust elementen uit onze historie gebruiken. In de aflevering ‘Masks’ van ‘The next generation’ verandert het complete schip in een maya tempel. De serie is op dat punt in een situatie terecht gekomen waarop alle nieuwe technologie en alle buitenaardsen zo abstract geworden zijn dat het noodzakelijk is om iets herkenbaars in te voegen. De kijker kan bij deze aflevering terug grijpen op de (gewenste) herkenning, in dit geval die van onze cultuur, en zo meer genieten van de nieuwe toegevoegde elementen.

De narratieve structuur van Star trek is ook erg interessant omdat tijd een niet vastliggend iets is in science fiction. In Star trek gebeurt het zeer vaak dat een lid van de bemanning (of een compleet schip) terug of vooruit reist in de tijd. De schrijvers gebruiken dit gegeven uiteraard ook om verwarring te zaaien bij de kijker. De schrijver kan in een aflevering heen en weer springen in de tijd en zo gebeurtenissen na elkaar tonen die in feite andersom, of jaren na of voor elkaar plaatsvinden. Dit biedt ook mogelijkheden voor bijvoorbeeld de inside/out editing, een kijker moet soms veel moeite doen om uit te vinden waar en in welke tijd de scene zich afspeelt. Causaliteit verloopt dus alles behalve lineair. De kijker kan een consequentie te zien krijgen van een gebeurtenis die nog plaats moet vinden, of in het geval van tijdssprongen, uiteindelijk nooit plaats zal vinden (of nooit plaats zal hebben gevonden!). In de aflevering ‘all good things’ van ‘The next generation’ wordt captain Picard heen en weer geslingerd tussen drie verschillende tijden. Hij komt aan het eind van de aflevering dan ook drie keer op hetzelfde schip terecht, alleen in drie verschillende tijden. De kijker moet dus in zijn hoofd niet alleen verschillende verhaallijnen uit elkaar houden, maar ook op elk moment determineren in welke tijd Picard zich bevindt.

Ook de montage technieken zijn met hun tijd meegegaan. In ‘The original series’ gebeurde het elke aflevering wel één of twee keer dat bij een spannend moment de tijd gerekt werd door even de hoofden van alle betrokkenen in beeld te nemen. Dit gebeurt in de nieuwe series ook nog, maar veel onopvallender en vloeiender. De special effects zijn natuurlijk uitgebreider en beter geworden, om van de beeldkwaliteit maar te zwijgen.

Star trek is eigenlijk een genre op zich te noemen. Het is science fiction, maar tegelijkertijd ook een soapserie of een sitcom. De serie en de films zullen ongetwijfeld nog vele jaren te zien blijven en zich blijven ontwikkelen. Persoonlijk ben ik zeer benieuwd. Star trek loopt in sommige aspecten op zijn tijd vooruit. Toen in ‘The original series’ deuren automatisch open gingen als er iemand op af liep, werkte dat op de lachspieren van de kijkers (“Wat een onzin!” Dat is onmogelijk!”). Als we nu op een supermarkt af lopen en de deur gaat niet open, lopen we er tegen aan (wat leuk is om hier te weten, is dat de deuren in de serie ook niet vanzelf opengingen, maar dat er een medewerker met een touw in de coulissen zat en de deuren opentrok). Biedt Star trek ons een kijkje in de toekomst? Mogelijk. Tot we dat weten is het in elk geval goed en interessant vermaak.